دموکراتیک کئچید رهبرلیک سندی و «کئچید دفتری»نین تدوین ائدیلمهسینین ضروره تی
ایرهلیچی ایرانلیلار پارتیسینین کئچید حاقیندا مؤقع چرچیوهسی ایرهلیچی ایرانلیلار پارتیسی بو اینانجدادیر کی، ایراندا سیاسی کئچید میلّی، جمعی و پارتیاآراسی بیر فرامین اولمالیدیر کی دموکراسیایستهین گوجلرین همگراییسی اساسیندا شکللنیر. ایرانین و چوخلو اؤلکهلرین تاریخی تجروبهسی گؤستریبدیر کی، گوجون اؤتورولمهسی دؤورونده اساسی تهلوکه سادجه قاباقکی استبدادین دامیجیلیغی دئییل […]
1 avqust 2026
وضعیت:
همتاخوانیدا
هر بیر همتاخوانی دؤورهسیندن سونرا، بو سند اصلاح و یئنیلنیر. همتاخوانی فرامینینین سونوندا، بو سندین وضعیتی تثبیت اولوناجاق و اونون اتیکتی تثبیت اولونموش نوسخهیه دَییشهجکدیر. یارادانلار: پارتینین موقتی تدارک شوراسی.
یازیلیش:
کئچید حاقیندا ایرهلیچی ایرانلیلار پارتیسینین مؤقع چرچیوهسی
ایرهلیچی ایرانلیلار پارتیسی بو اینانجدادیر کی، ایراندا سیاسی کئچید میلّی، جمعی و پارتیاآراسی بیر فرامین اولمالیدیر کی دموکراسیایستهین گوجلرین همگراییسی اساسیندا شکللنیر. ایرانین و چوخلو اؤلکهلرین تاریخی تجروبهسی گؤستریبدیر کی، گوجون اؤتورولمهسی دؤورونده اساسی تهلوکه سادجه قاباقکی استبدادین دامیجیلیغی دئییل، بلکه یئنی بیر شکلده اقتدارگرایینین یئنیدن تولید اولماسی ایمکانی دا وار. بئله بیر شرایطده، کئچید چرچیوهسی و قایدالارینا تأکید ائتمک، کئچید قوروموندا افراد و یا پارتیالارین ترکیبیندن چوخ داها اؤنملیدیر. بو سندین هدفی بودور کی، آیدین اصول و قایدالاری تقدیم ائتمکله، گوجون یئنیدن تمرکزوندن و عومومی ایرادنین مۆسادره اولونماسیندان قارشیسینی آلسین.
دموکراتیک کئچید معتبر بیر سیاسی ـ حقوقی مرجعه احتیاج دویور کی اونون اساسیندا هر بیر کئچید قورومونو کیمیزیلهمک، طلبکار اولماق و عومومی حسابکیتاب ائتمک اولسون. گلهجک نظامین نهایی شکلینی تعیین ائتمهدن قاباق، گوجون ائجرا، مهار و اؤتورولمه قایدالاری مشخص اولماسی ضروزیدیر: بو کی گوج نئجه اله گلیر، نئجه کنترول اولونور و نئجه الدن گئدیر. تکجه بو قایدالار تثبیت اولدوقدان سونرا جامعه سیاسی نظامین نهایی شکلی حاقیندا قرار وئره بئلر. باشقا اؤلکهلرین تجروبهسی گؤستریر کی، گوجون مهار قایدالارینی تثبیت ائتمهدن حاکمیتین نمادین شکلینی تلهسیک تعیین ائتمک، تلهسیک رفراندوملارین تهلوکهسینی و مسلط گوجلر طرفیندن سیاسی نظمین تحمیل اولونماسینی آرتریر.
آفریقا و اورتا شرقده کئچید تجروبهلری ده «میلّی دانیشیق»ین اؤنمینی اؤنه چیخاریر. رسمی قوروملارین ایشدن دوشدوگو و یا اؤز مشروعیتینی ایتردیگی اؤلکهلرده، میلّی دانیشیقلار قانون اساسی چرچیوهلری و یئنی ایجتیماعی قرارداد شکللنمهسی اوچون بیر فراگیر سازوکار کیمی ایشلهدیلیبدیر. بو دانیشیقلار دؤولت نمایندهلرینی، اوپوزیسیونو، ایجتیماعی جامعهنی، ساغلام قروپلاری، قادینلاری، گنجلری و اقلیتلری اؤز ایچینه آلمالی و آیدین قایدا و ساختاراسی اولمالیدیر. پژوهشلردن تأکید ائدیرلر کی میلّی دانیشیق بوتون پروبلملرین چؤزومو دئییل و محلی، منطقهای و میلّی دانیشیقلار زنجیرهسینین بیر حیصهسی اولمالیدیر.Bununla بئله، بئله بیر فراگیر فضا اولmaddığında، بحراندان کئچمک و درین ایجتیماعی و سیاسی شکافلری دولدورماق چتین اولاجاقدیر. بوگünkü ایراندا حاکم دؤولت دانیشیقدا ایشتیراک ائتمهیه حاضیر دئییل و باسقی دوام ائدیر، ایلک اولویت دموکراتیک گوجلری و اینسان حوقوقلاری مدافعهچیلرینی تشکیل ائتمک اوچون تهلوکهسیز و معتبر بیر فضا یاراتماقدیر کی گلهجک یولو تعریف ائده بئلسینلر؛ دؤولت گوجلرینین میلّی دانیشیقلاردا ایشتیراکی سون مرحلهلرده و باسقی بیتندن سونرا فراهم اولا بئلر.
میلّی دانیشیغا تمرکزله بیرلیکده، مسولیتپذیرلیک و کئچید عدالت مسئلهسینه ده یاناشماق ضروزیدیر. باشقا اؤلکهلرین تجروبهسی گؤستریر کی کئچید عدالتی سادجه میلّی دانیشیقلارین نتیجهسی کیمی تلقی اولونمامالی، بلکه صلح فرامینین باغیمسیز و مکمل ستونو اولمالیدیر؛ کئچید عدالتی کئچمیش تجاوزلری آراشدیرماق اوچون طراحی اولونور، بو حالدا کی میلّی دانیشیقلار حاکمیت مسئلهلری و دؤولت ساختاراسی حاقیندا راضیلیغا چاتماغا چالیشیرلار. بنابراین، بینالمللی مسولیتپذیرلیک سئچیملرینی، او جملهدن گئنیش تجاوزلری و سازمانلاشمیش اینسان حوقوقلاری پوزونتولارینی آراشدیرماق اوچون دادگاه و یا معاهده اساسیندا سازوکار یاراتماغی بررسی ائتمک ضروزیدیر. بو یول ایرانلی حقوقدانلار و قضایی فعاللارین ظرفیتینی گوجلندیرمکله بیرلیکده اولمالیدیر کی اؤلکهنین ایچینده باغیمسیز، طرفسیز و ایشلیک بیر قضایی دستگاهین تشکیل اولماسی زمینه فراهم اولسون. بئله بیر یاناشما ایله، کئچید عدالتی و میلّی دانیشیق بیر-بیرینی مکمل ائده بئلر و سیاسی و حقوقی چؤزوملری بیرلیکده ایرهلی آپارا بئلر.
اؤنملی بیر تاریخی تجروبهیه ایشاره
کئچید دؤورونده لازیمالاجرا چرچیوهلرین اؤنمینی آنلاماق اوچون، گونی آفریقادا کئچید تجروبهسی آیدین بیر مثالدیر. بو اؤلکهده اقتدارگرا نظمدن دموکراتیک نظمه کئچمک نه بیر کئچید شوراسینین ایرادهسینه، نه تلهسیک سئچیملره، نه ده سیاسی نظامین نهایی شکلینی قاباقجادان تعیین ائتمکله دئییل، بلکه اساس بنیادین اصوللارین مجموعه سینی تثبیت ائتمکله باشلاندی. ایلک آزاد سئچیمدن قاباق، «قانون اساسی اصوللاری» غیرقابل عدول اولان بالادستی متن کیمی راضیلاشدی. بو اصوللار خالق حاکمیتینه، قووهلرین تفکیکینه، قوه قضاییه نین باغیمسیزلیغینا، بنیادین حوقوقلار منشورونا، چوخپارتیالی نظمه و گوجون محدودیتینه تأکید ائدیردی. بو اصوللار موقتی قانون اساسیسینین الزامآور ضمیمهسی قالبینده داخیل اولدو و بوتون کئچید فرامینین حقوقی معیارینه چئوریلدی. بو اصوللار اساسیندا، موقتی قانون اساسیسی تصویب اولدو؛ مودتلی بیر متن کیمی هم کئچید دؤولتینین ساختاراسینی تعریف ائدیردی، هم اونون اختیارلارینین حدودونو محدودلاشدیریردی، هم بنیادین حوقوقلاری فوراً لازمالاجرا ائدیردی، هم ده دایمی قانون اساسیسینین تدوین سازوکارینی مشخص ائدیردی. بو ترتیبله، کئچید حقوقی بوشلوقدا باشلامادی و کئچید دؤولتی محدودسوز مؤسس گوجونه چئوریلمهدی. قانون اساسیسینین سون متنون پیشینی اصوللارلا اویغونلاشما صلاحیتینه مالیک اولان باغیمسیز قانون اساسیسی دادگاهینین اولماسی، سئچیمدن چیخان سیاسی اکثریتی ایلک راضیلیغی پوزماغا و یا اویون قایدالارینی اؤز خئیرینه یئنیدن یازماغا مانع اولدو. بو تجروبه گؤستریر کی بالادست اصوللار، موقتی قانون اساسیسی و باغیمسیز قانون اساسیسی دادگاهی اوچلوگو اولماسا، کئچید ایکی بنیادین تهلوکهیه معروض قالیر: یا هرجومرج و حقوقی بوشلوغا گتیریب چیخاریر، یا دا کئچید قورومونون الینده گوجون یئنیدن تمرکزونه.
کئچید پروژهسی: وئرطنداشلارین عومومی مۆلکیتینه گوجون اؤتورولمهسی و ایرانین بوتون خالقلاری اوچون خطوشار تعیین حوقوقونون تثبیتی
ایراندا کئچید نه جومهوریتچیلرین پروژهسیدیر و نه پادشاهلیقچیلرین پروژهسی؛ نه بیر شورا و یا قروپ، جریان و بیر تک سازمانین پروژهسی؛ بلکه قروپلار و افرادین سیاسی مۆلکیتیندن وئرطنداشلارین عومومی مۆلکیتینه گوجون اؤتورولمه پروژهسیدیر و دموکراسی اصوللارینین و ایران خالقینین خطوشار تعیین حوقوقونون تثبیتیدیر. بو پروژه بنیادین اصوللار و گوجون مهار قایدالاری حاقیندا میلّی راضیلیق اساسیندا ایرهلی گئتمهلیدیر و سونرا جامعه اویغون زاماندا نظامین نهایی شکلی حاقیندا قرار وئرمهلیدیر. بو چرچیوهده، اگر دموکراتیک بیر فرامینده و جومهوریت قوروملاری و گوجون مهار قایدالاری تثبیت اولدوقدان سونرا، جامعه آزاد بیر رفراندومدا، ائله بیر مشروطه پادشاهلیق شکلینی سئچسه کی پادشاه ائجرا و سیاسی گوجده مداخلهسی یوخدور و بوتون گوج انتخابی و جوابده قوروملاردا تمرکز ائدیب، بو سئچیم دموکراتیک اصوللارلا قارشیدورماسیز اولاجاقدیر؛ هرچند ایرهلیچی ایرانلیلار پارتیسی بئله بیر شرایطده ایرانین دموکراتیک فدرال جومهوریتینین قورولماسی اوچون چالیشاجاق و تبلیغ ائدهجکدیر.
تلهسیک رفراندوملارین تهلوکهسینی، گوج قایدالاری تثبیت اولمازدان قاباق نظام شکلینی تحمیل ائتمهگی و اقتدارگرا جریانلارین خئیرینه ایران میلّیگرایینین مۆسادره اولونماسینی نظرده آلاراق، کئچید اوچون معیار و اتکالی بیر سندین تدوین اولماسی ضروزیدیر. بو سند کی «کئچید دفتری» و یا «دموکراتیک کئچید مبنا دفتری» آدلاندیرماق اولار، حقوقدانلارین، حکمرانلیق متخصصلرینین، سیاسی گوجلرین، اقلیتلرین نمایندهلرینین و مدنی قوروملارین، او جملهدن ایرهلیچی ایرانلیلار پارتیسینین فعال ایشتیراکی ایله، تئزلیمله تدوین و یاییلمالیدیر کی کئچید فرامینین، تهلوکهلرین، ضرورتلرین و اونون دموکراتیک شرطلرینین دقیق شرحینی وئرسین و گلهجک هر بیر کئچید شوراسینین عملکردینی اؤلچمک اوچون عومومی مرجعه چئوریلسین. فراگیر میلّی دانیشیق بئله بیر سندین تدوین اولماسی اوچون بستر یارادا بئلر؛ ائله بیر سازوکار کی بوتون ذینفع قروپلاری ایچینه آلیر و ایلک گوندن حقوقی تضمینلری و جوابدهلیک مکانیزملرینی اؤز ایچینده ساخلاییر. بئله باغیمسیز بیر سندین اولماسی مدنی جامعهیه و سیاسی گوجلره ایمکان وئریر کی هر بیر گوج اؤتورمه سازوکارینی آیدین اصوللار اساسیندا mühakime ائدسینلر، اوندان مسولیت طلب ائدسینلر و سیاسی و حقوقی ایشتیراکلارینی شفاف معیارلار اساسیندا سامانلاشدیرسینلار. کئچید دفتری تضمین ائتمهلیدیر کی هیچ بیر سیاسی گوج کئچیدی اؤز گوجونو تثبیت ائتمک اوچون بیر آلت قورماغا چئویره بئلمهسین و دموکراتیک نظمه کئچید یولو باغلاماسین.
میلّی دانیشیق و کئچید عدالتینین ضروزتی
چوخلو باشاریلی کئچیدلرده، میلّی دانیشیقلار رسمی اما فراگیر سازوکارلار کیمی، سیاسی بحرانلاری و قوروملارین داغیلماسینی دانیشیق و راضیلیق اوچون بیر فرصته چئوریبدیر. بو دانیشیقلار، کی بیر نئچه گوندن بیر نئچه ایله قدر چکه بئلر، عومومی ایجلاسلارین و تخصصی کمیتهلرین ترکیبی ایله و آیدین قرار قورما قایدالاری ایله کئچیریلیر. اونلارین اساسی هدفی ائله بیر فضا یاراتماقدیر کی اوندا گئنیش بیر اویونچولار طیفی، او جملهدن سیاسی نخبگان، ساغلام قروپلار، ایجتیماعی جامعه، قادینلار، گنجلر و اقلیتلر، اؤلکهنین بنیادین مسئلهلری کیمی سیاسی اصلاحاتلار، قانون اساسینی تدوین ائتمک و تبعیضلری aradan قالدیرماق حاقیندا مذاکره ائده بئلسینلر.
بو فرامین او زامان باشاریلی اولور کی اونون زمینه دوزلتمهسی و ائجراسی عومومی دستک، نخبگانین مثبت داورانیشی و منطقهای و بینالمللی دستک ایله بیرلیکده اولسون.Bununla بیرلیکده، میلّی دانیشیق او زامان تأثیرلی اولور کی صلح و کئچیدین باشقا ارکانلاری ایله اویغونلاشسین. کئچید عدالتی بیرلیکده، باغیمسیز و دانیشیق فرامینینین مکمل شکیلده ایرهلی گئتمهلیدیر کی کئچمیش جنایتلری آراشدیرسین و حقیقت تاپما سازوکارلاری، جوابدهلیک، خسارتین جبرانی و قوروملارین اصلاحی ایله، عومومی اعتیماد و پایدار مصالحه زمینه فراهم ائدسین. اتیوپی تجروبهسی گؤستریر کی کئچید عدالتینی سادجه میلّی دانیشیقلارین نتیجهسی کیمی تلقی ائتمهمک لازیمدیر؛ بلکه اونو باغیمسیز و مکمل ستون کیمی بیلمک لازیمدیر کی میلّی دانیشیق و ساغلام گوجلری خلع سلاح و یئنیدن ائتفاق پروگرامی ایله بیرلیکده صلح و کئچید چرچیوهسینی تشکیل ائدیر.
بونددان علاوه، بینالمللی جوابدهلیک سازوکارلارینین و ایچ حقوقی ظرفیتلری مدافعهسینین اولماسی اؤنملیدیر. باغیمسیز و طرفسیز قضایی دستگاهین اولماقدیغی اؤلکهلرده، معاهده اساسیندا دادگاهلار یاراتماق و یا بینالمللی قوروملارلا امکانیزشلیک ائتمک اینسانلیغا قارشی جینایتلری آراشدیرماغا کؤمک ائده بئلر. بیرلیکده، اؤلکهنین ایچینده اینسان حوقوقلاری پوزونتولاری پروندهلرینی آراشدیرماق و باغیمسیز قضایی دستگاه یاراتماق اوچون حقوقدانلار، قاضیلر و عدالت فعاللارینین ظرفیتی گوجلنمهلیدیر. تکجه بو حقوقی و قانونی بستر فراهم ائتمکله انتقام دؤورهلرینین یئنیدن تولید اولماسیندان و یا مصونیت حاقیندا معاملهدن قارشیسینی آلماق اولار.
فراگیر میلّی دانیشیق و تأثیرلی کئچید عدالتی کئچید دؤورونده غیرقابل عدول حقوقی تضمینلر ایله بیرلیکده، توپلامدا ائله بیر سازوکار قورورلار کی داغیلماقدان و یا اقتدارگرایینین برکیمهسیندن قارشیسینی آلیر. بو اوچ محور (فراگیر میلّی دانیشیق، باغیمسیز کئچید عدالتی و بالادست حقوقی تضمینلر) ایلک گوندن کئچید فرامینین طراحیسینده نظرده آلینمالیدیر کی جیزاسیزلیقداوام، کور انتقام و کئچیدین مۆسادرهسینین هر بیر یولو باغلی اولسون.
کئچید دفترینین ان آشاغی چرچیوهسی (دموکراتیک کئچید مبنا دفتری)
کئچید دفتری ان آشاغیسی آشاغیدا تقدیم اولونان حیصهلری اؤز ایچینده آلمالیدیر. بو چرچیوه، «بیرینجی جومهوریت» و «ایکینجی جومهوریت» ایکی مرحلهلی مدلی اساسیندا، بوتون سیاسی گوجلرین اونون اساسیندا کئچید فرامینینی کیزیله بئلجکلری بیر سندین تدوین اولماسی اوچون عمللی بیر رهبرلیکدیر.
مقدمه: نیه کئچید ایکی مرحلهلیدیر؟
سیاسی کئچیدلرین تجروبهسی گؤستریر کی گوجون اؤتورولمه لحظهسینده اؤلکهنین اولویتی سیاسی نظامین نهایی شکلینی تلهسیک تعیین ائتمک دئییل، داغیلماقدان، شیدتدن و هرجومرجدن قارشیسینی آلماقدیر. اگر نظام شکلی گوج قایدالاری تثبیت اولمازدان قاباق تعیین اولورسا، کئچیدین مۆسادره اولونما تهلوکهسی، اقتدارگرایینین یئنیدن تولید اولماسی و مسلط گوجلر طرفیندن سیاسی نظمین تحمیل اولunması آرتریر. بنابراین کئچید ایکی مرحلهلی طراحی اولمالیدیر: بیرینجی مرحله بحرانی مهار ائتمک، اؤلکهنی تثبیت ائتمک و گوجون اؤتورولمهسینین دموکراتیک قایدالارینی قورماق اوچون؛ و ایکینجی مرحله بیرینجی مرحلهنین تجروبهسی و خالقین آزاد سایی اساسیندا دایمی حکمرانلیق ساختاراسینی تعیین ائتمک اوچون. بو چرچیوهده، اساسی مسئله جومهوریت و یا پادشاهلیق دئییل، بلکه خالق حاکمیتینی تضمین ائتمک، گوجو مهار ائتمک و استبدادین یئنیدن تولید اولماسیندان قارشیسینی آلماقدیر. کئچید مبنا دفتری ائله بیر سازوکار تقدیم ائتمهلیدیر کی هر بیر کئچید شوراسی و یا کئچید دؤولتی اونون اساسیندا کیزیلنهبئلن و جوابده اولسون.
کئچید دفترینین تهکلید اولونان ساختاراسی
- بیرینجی بؤلوم: کئچیدین بنیادین اصوللاری – دَیهرلر و قایدالار چرچیوهسی کی کئچیدین بوتون مرحلهلری اونون اساسیندا ائجرا اولمالیدیر.
- ایکینجی بؤلوم: بیرینجی جومهوریت — کئچید نظمی و اؤلکهنین تثبیتی – بیرینجی جومهوریتین تعریفی، مأموریتلری و قایدالاری.
- اوچونجو بؤلوم: ایکینجی کئچید — منطقهای قورومقورما و گوج توازونو – محلی ساختارالارین طراحی و مرکز ایله منطقهلر آراسیندا گوجون متوازن پایلانماسی.
- دؤردونجو بؤلوم: ایکینجی جومهوریت — پایدار قانون اساسیسی نظمی – اؤلکهنین دایمی نظمینین تعریفی و شکللنمه مرحلهلری.
- بئشینجی بؤلوم: هر بیر کئچید شوراسینین کیزیلمهسی معیاری – دفتر اصوللاری و قایدالاری اساسیندا کئچید شوراسینی اؤلچمک آلعتی.
بیرینجی بؤلوم: کئچیدین بنیادین اصوللاری
کئچید دفتری بیر مجموعه بنیادین و نقضاولونماز اصوللاری تعریف ائتمهلیدیر کی کئچیدین بوتون مرحلهلری اونلار اساسیندا ائجرا اولسون. او جملهدن:
- خالق حاکمیتی و خطوشار تعیین حوقوقو – بوتون گوج خالقین ایرادهسیندن ناشی اولور و بوتون میلّی و محلی قروپلارین خطوشار تعیین حوقوقو حؤرمتلی ساییلیر.
- نظام شکلیندن گوج مهار قایدالارینین قاباقدا اولماسی – ایلک اول گوجون ائجرا، مهار و اؤتورولمه قایدالاری تعیین اولمالیدیر و سونرا نظامین نهایی شکلی مشخص اولسون.
- کئچید قورومونون موقتی و محدود اولماسی – کئچید قورومو قیسا و اوزادیلماز بیر مودته مالیک اولمالیدیر و اونون مأموریتو سادجه اؤتورمهنی ایداره ائتمکدیر.
- سیاسی جریانلار طرفیندن کئچیدین مۆسادره اولونماسیندان قاداغا – هیچ بیر گوجون کئچید فرامینینی اؤز گوجونو تثبیت ائتمک اوچون بیر آلت قورماغا حوقوقو یوخدور.
- جوابدهلیک، شفافلیک و عومومی نظارت – کئچید قوروملارینین عملکردی باغیمسیز قوروملار و مدنی جامعهنین نظارتی آلتیندا اولمالیدیر.
- وئرطنداشلارین بنیادین حوقوقلارینین تضمینی – دانیشیق آزادلیغی، توپلوم، تشکیل، برابرلیک و باشقا بنیادین حوقوقلار کئچیدین بوتون مرحلهلرینده حؤرمتلی ساییلمالیدیر.
- گوجون تدریجی تمرکزسوزلشمهسی – ائجرا اختیارلارینین و بودجهنین محلی سویهلره و انتخابی قوروملارا تدریجی اؤتورولمهسی.
- هر جور اقتدارگرایینین یئنیدن تولید اولماسیندان قارشیسینی آلماق – ساختارلار و سازوکارلار گوجون یئنیدن تمرکزوندن مانع اولمالیدیر و تضمین ائتمهلیدیر کی دموکراتیک اصوللار پایدار قالسین.
- باسقی گؤرموش گوجلرین حداکثری شمول اصلی و کئچید فرامینینده برابر ایشتیراکینین تضمینی:
دموکراتیک کئچید تکجه او زامان دموکراتیک اعتبار و پایدارییه مالیک اولور کی امنیتی و نظامی استبداد قارشیسیندا دایانمیش و اؤزلری باسقی، زیندان، سورگون و ساختاری حذفدن قربانی اولموش و رسمی تاریخیازیشدا انسانسیزلاشدیرلمیش بوتون سیاسی و ایجتیماعی گوجلر، میلّی دانیشیق فرامینینده و گلهجک نظمین طراحیسینده برابر، تهلوکهسیز و قانونمند ایشتیراک ائتمک ایمکانینا مالیک اولسونلار. مبارزه پیشینهسی، سیاسی رادیکالیزم و یا تاریخی انگلر اۆزوندن بو گوجلرین ایشتیراکینین حذف اولunması و یا تعلیقی، نه تکجه خالق حاکمیتی اصلی ایله و برابر ایشتیراک حوقوقو ایله قارشیدورماسیزدیر، بلکه اؤزو یئنی بیر کئچید نظمی شکلینده رد و انسانسیزلاشما منطقینی یئنیدن تولید ائتمهیه گتیریب چیخاریر و قاباقکی استبدادین امتدادینداندیر.
بو اصل او گوجلره ناظردیر کی کامیل سیاسی انسداد شرایطینده، باسقی ساختاراسینا قارشی قهرآمیز مقاومت استراتژیسینی سئچیبلر، اما اونلارین اعلان اولونموش هدفی همیشه دموکراسینین قورولماسی، بوتون باسقی، تبعیض و ظلم قوروملارینین آرادان قالدیرılması و خالق جمهورونا (خطوشار تعیین حوقوقو) گوجون اؤتورولمهسی اولوبدور و سیاسی فضا آچیلدیغی صورتده، صلحآمیس ایشتیراکی دموکراتیک سازوکاردا شیدتین یئرینه قویورلار. کئچید فرامینینده اونلارین حضور حوقوقونو رسمیتلی اولماق، کئچمیش یوللاری مدافعه ائتمک و یا هیچ بیر احتمالی اینسان حوقوقلاری پوزونتوسونا مسولیتسیزلیک وئرمک دئییل؛ بلکه کئچید عدالتینین بیر حیصهسیدیر اونلارین فداکاری، عذاب و تاریخی باسقیسینین شناسلیغی معناسیندا و سیاسی حذفین دوام ائتمهمهسینی تضمین ائتمک و گئرچک دموکراتیک کئچید فرامینینین احتیاجیدیر. هر بیر اینسان حوقوقلاری پوزونتوسو ادعاسینی آراشدیرماق، باغیمسیز کئچید عدالتی سازوکارلارینین چرچیوهسینده و آیدین حقوقی معیارلار اساسیندا یئرینه یئتیرهجک و بو ایش گلهجگی طراحی ائتمکده برابر سیاسی ایشتیراک حوقوقوندان آیریدیر.
بو گوجلرین شموللۆگو کی ان آشاغی بیر معیاردی، عملده بوتون فرامینین شموللۆگو سویهسینی گؤزل بیر شکیلده یوخاری قالدریر؛ چونکی اگر ان چتین و مناقشهلی اویونچولار قانونمند و جوابده بیر چرچیوهده حضور تاپماق ایمکانینا مالیک اولسالار، باشقا حاشیهیه ایتمیش قروپلارین ایشتیراکینین تضمینی ــ اتنیکی و مذهبی اقلیتلردن کیچیک سیاسی جریانلارا قدر ــ ده گوجلنهجکدیر. بو دوزلمده، دموکراتیک کئچید قادینلارین و همچنین جنسی و جنسیتی اقلیتلرین قرار قورما بوتون سویهلرینده، گوج اؤتورولمه قایدالارینین تدوینینده، حقیقت تاپما سازوکارلاریندا، خسارت جبرانینده و قوروملارین اصلاحیندا معنالی و برابر ایشتیراکینا آشکار شکیلده تأکید ائتمهلیدیر. بو قروپلارین تأثیرلی حسوری بیر امتیاز دئییل، بلکه تئکنیک بیر احتیاجدیر و یئنی نظمین حقیقتاً فراگیر ماهیتینی تضمین ائتمک اوچون لازمدیر.
بو اصل رسمی ساغلام و نظامی گوجلرین و دؤولت قوروملارینین کئچمیش پوزونتولار قارشیسیندا مسولیتی بحثیندن کامیللیکله آیریدیر. دؤولت گوجلرینین عملکردینی کئچید عدالتی چرچیوهسینده آراشدیرماق، باغیمسیز و حقوقی مسولیتلر اساسیندا بیر موضوعدور؛ بو حالدا کی باسقی گؤرموش گوجلرین حداکثری شمول اصلی، گلهجگی طراحی ائتمکده اونلارین برابر ایشتیراک حوقوقونا و کئچید دؤورونده سیاسی چوْخلولوقلوغا ناظردیر. تکجه بو تفاوته ریایت ائتمکله و بو اصلی تثبیت ائتمکله کئچید معماریسینده تهلوکهلی بیر چولوق یاراتماقدان قارشیسینی آلماق اولار و گوج اؤتورولمهسینی گئرچک معناسیندا قروپلارین انحصاریندان وئرطنداشلارین عومومی مۆلکیتینه محقق ائتمک اولار.
ایکینجی بؤلوم: بیرینجی جومهوریت — کئچید نظمی و اؤلکهنین تثبیتی
تعریف: بیرینجی جومهوریت موقتی و کئچید بیر نظمدیر کی اونون هدفی اؤلکهنی تثبیت ائتمک، عومومی تهلوکهسیزلیگی قوروماق و جامعهنی دایمی نظام حاقیندا آزاد قرار قورما شرایطینه چاتدیرماقدیر.
بیرینجی جومهوریتین مأموریتلری:
- عومومی تهلوکهسیزلیگی قوروماق و اؤلکهنین حیاتلی خیدمتلرینی دوام ائتدیرمک.
- پارتیلر، رسانهلر و مدنی قوروملارین فعالیت آزادلیغی و فراگیر میلّی دانیشیق فزاسینی یاراتماق.
- کئچید قورومونون جوابدهلیک و شفافلیک سازوکارینی یاراتماق.
- انتخابی نمایندهلیک قوروملارینین شکللنمهسی اوچون سئچیم کئچیرمک.
- تمرکزسوزلشمهنی باشلاماق و انتخابی محلی قوروملارین شکللنمهسی.
- خالقین و ذینفعلرین گئنیش ایشتیراکی ایله دایمی قانون اساسیسی تدوین فرامینینی باشلاماق.
- باغیمسیز و میلّی دانیشیق ایله اویغون کئچید عدالتی سازوکارینی یاراتماق.
بیرینجی جومهوریتین قایدالاری:
- کئچید دؤورو زامانلی و اوزادیلماز اولمالیدیر.
- کئچید قورومونون دایمی گوجه چئوریلمهسیندن قاداغا.
- کئچید üzvlərinin گلهجک گوجونو تثبیت ائتمک اوچون کئچید وضعیتیندن استفاده ائتمهمکدن قاداغا.
- ب بنیادین اصوللاری ائجرا ائتمک و اینسان حوقوقلارینا ریایت ائتمک عهدهسی.
- میلّی دانیشیق، کئچید عدالتی و خلع سلاح و یئنیدن ائتفاق پروگرامی آراسیندا اویغونلوق.
اوچونجو بؤلوم: ایکینجی کئچید — منطقهای قورومقورما و گوج توازونو
بو مرحله بیرینجی جومهوریتین ایچینده باشلاییر و اونون هدفی اؤلکهنی پایدار ساختار اوچون حاضیرلاماقدیر. اونون اساسی محورلری بونلاردیر:
- انتخابی اوستان و شهر شورالارینین و مدیریتلرینین یارانماسی.
- ائجرا اختیارلارینین و بودجهنین محلی سویهلره اؤتورولمهسی.
- میلّی بیرلیک چرچیوهسینده فرهنگی و منطقهای حوقوقلارین تضمینی.
- مرکز و منطقهلر آراسیندا پایدار توازن یاراتماق.
- متمرکزسوز یا فدرال مدل حاقیندا نهایی قرار قورما اوچون زمینه فراهم ائتمک.
دؤردونجو بؤلوم: ایکینجی جومهوریت — پایدار قانون اساسیسی نظمی
تعریف: ایکینجی جومهوریت اؤلکهنین دایمی نظمیدیر کی یئنی قانون اساسیسی و انتخابی قوروملار اساسیندا شکللنیر.
اساسی مرحلهلر:
- مؤسسان فرامینین و یا قانون اساسیسی تدوین سازوکارینین تشکیل اولماسی.
- قانون اساسیسی تدوینینده عومومی و میلّی ایشتیراک، او جملهدن میلّی دانیشیق و عومومی مشورتلر آراجیلیغی ایله.
- حکمرانلیق و گوج بؤلونمهسینین نهایی شکلینی تعیین ائتمک.
- همهپرسی آراجیلیغی ایله قانون اساسیسینین تصویب اولماسی.
- دایمی قوروملارین کامیل سئچیملرینی کئچیرمک.
- کئچید قوروملارینین مأموریتونون رسمی بیتمهسی و گوجون کامیل شکیلده انتخابی قوروملارا اؤتورولمهسی.
بئشینجی بؤلوم: هر بیر کئچید شوراسینین کیزیلمهسی معیاری
کئچید دفتری کئچید شورالارینین عملکردینی اؤلچمک آلتینه چئوریلمهلیدیر. اساسی معیارلار آشاغیداکی سواللاری اؤز ایچینده آلیر:
- آیا کئچید قورومو گوجو محدود ائدیر یا متمرکز؟
- آیا آزاد سئچیم یولونو آچیر؟
- آیا گوجو خالقا قایتاریر؟
- آیا گئرچک تمرکزسوزلشمهنی باشلاییر؟
- آیا کئچیدی گوج تثبیت پلتفرومونا چئویرهجکدیر؟
- آیا فراگیر و باغیمسیز میلّی دانیشیقی سهللشدیریر؟
- آیا باغیمسیز و تأثیرلی کئچید عدالتینی ائجرا ائدیر؟
- آیا حقوقی تضمینلری و باغیمسیز نظارت قوروملارینی رعایت ائدیر؟
ساختاری سونوج
کئچید دفتری آیدین ائتمهلیدیر کی دموکراتیک کئچید آشاغیداکی ترتیبله یئرینه یئتیرهجک:
- ایلک بنیادین اصوللار و گوج مهار قایدالاری تعیین اولور.
- سونرا انتخابی قوروملار شکللنیر و گوج قروپلارین انحصاریندان چیخیر.
- گوج تمرکزو قیرلیر و محلی و خالق سویهلرینه اؤتورولور.
- فراگیر میلّی دانیشیق، باغیمسیز کئچید عدالتی و خلع سلاح و یئنیدن ائتفاق پروگراملاری بیرلیکده ائجرا اولورلار کی اعتیماد و مصالحه فزاسی فراهم اولسون.
- نهایتاً خالق گلهجک نظام شکلی حاقیندا قرار وئریر و پایدار قانون اساسیسی نظمی عومومی رای اساسیندا و دموکراتیک اصوللار اۆزونده شکللنیر.
بو کئچید دفترینین نهایی هدفی قروپلارین سیاسی مۆلکیتیندن وئرطنداشلارین عومومی مۆلکیتینه گوجون اؤتورولمهسی و ایراندا پایدار دموکراتیک حکمرانلیقدان تثبیت ائتمکدیر. تکجه بنیادین اصوللارا باغلی قالماقلا، فراگیر میلّی دانیشیق ائجرا ائتمکله، باغیمسیز کئچید عدالتی سازوکارلاری یاراتماقلا و کئچید دفتری تدوین ائتمکله استبدادین یئنیدن تولید اولماسیندان قارشیسینی آلماق اولار و مسولیتلی و باشاریلی کئچید رقم ائتمک اولار.