بەڵگەنامەی ڕێبەریی گوزاری دیموکراتیک و پێویستیی ئامادەکردنی «دەفتەرچەی گوزار»
چوارچێوەی هەڵوێستی حزبی ئێرانییەکانی پێشڕەو سەبارەت بە گوزار حزبی ئێرانییەکانی پێشڕەو باوەڕی وایە کە گوزاری سیاسی لە ئێراندا دەبێت پرۆسەیەکی نەتەوەیی، بەکۆمەڵ و حزبالحزب بێت کە لەسەر بنەمای نزیکبوونەوەی هێزە دیموکراتخوازەکان شکل دەگرێت. ئەزموونی مێژوویی ئێران و زۆرێک لە وڵاتان ئەوەی دەرخستووە کە مەترسیی سەرەکی لە سەردەمی گواستنەوەی دەسەڵاتدا تەنیا بەردەوامیی ستەمی پێشوو […]
1ê tebaxa 2026an
دۆخ:
لە حالەتی هاوخوێندنەوەدایە
لە دوای هەر خولێکی هاوخوێندنەوە، ئەم بەڵگەنامەیە اصلاح و ڕۆژانە دەبێتەوە. لە کۆتایی پرۆسەی هاوخوێندنەوەدا، دۆخی ئەم بەڵگەنامەیە جێگیر دەبێت و نیشانەکەی بۆ وەشانی جێگیرکراو دەگۆڕدرێت. بەرهەمهێنەران: ئەنجومەنی پێکهێنانی کاتیی حزب.
نووسین:
چوارچێوەی هەڵوێستی حزبی ئێرانییەکانی پێشڕەو سەبارەت بە گوزار
حزبی ئێرانییەکانی پێشڕەو باوەڕی وایە کە گوزاری سیاسی لە ئێراندا دەبێت پرۆسەیەکی نەتەوەیی، بەکۆمەڵ و حزبالحزب بێت کە لەسەر بنەمای نزیکبوونەوەی هێزە دیموکراتخوازەکان شکل دەگرێت. ئەزموونی مێژوویی ئێران و زۆرێک لە وڵاتان ئەوەی دەرخستووە کە مەترسیی سەرەکی لە سەردەمی گواستنەوەی دەسەڵاتدا تەنیا بەردەوامیی ستەمی پێشوو نییە، بەڵکو ئەگەری سەرهەڵدانەوەی دەسەڵاتخوازیش لە شێوازێکی نوێدا بوونی هەیە. لە دۆخێکی لەم شێوەیەدا، جەختکردنەسەر چوارچێوە و ڕێساکانی گوزار زۆر گرنگترە لە پێکهاتەی کەسەکان یان حزبەکان لە دامەزراوەی گوزاردا. ئامانجی ئەم بەڵگەنامەیە ئەوەیە کە بە پێشکەشکردنی بنەما و ڕێسای ڕوون، ڕێگری بکات لە کۆبوونەوەی دووبارەی دەسەڵات و دەستبەسەرداگرتنی ئیرادەی گشتی.
گوزاری دیموکراتیک پێویستی بە سەرچاوەیەکی سیاسی ـ حقوقی متمانەپێکراو هەیە تاوەکو لەسەر بنەمای ئەوە بتوانرێت هەڵسەنگاندن، داواکاری و لێپرسینەوەی گشتی بۆ هەر دامەزراوەیەکی گواستنەوە بکرێت. پێش دیاریکردنی شێوەی کۆتایی سیستەمی داهاتوو، پێویستە ڕێساکانی جێبەجێکردن، کۆنتڕۆڵکردن و گواستنەوەی دەسەڵات دیاری بکرێن: ئەوەی کە دەسەڵات چۆن بەدەست دێت، چۆن کۆنتڕۆڵ دەکرێت و چۆن لەدەست دەچێت. تەنیا لە دوای جێگیربوونی ئەم ڕێسایانەیە کە کۆمەڵگا دەتوانێت بڕیار لەسەر شێوەی کۆتایی سیستەمی سیاسی بدات. ئەزموونی وڵاتانی تر دەریدەخات کە دیاریکردنی زووەوەختی شێوەی هێمایی حوکمڕانی بێ جێگیرکردنی ڕێساکانی کۆنتڕۆڵکردنی دەسەڵات، مەترسیی ڕیفراندۆمە خێراکان و سەپاندنی ڕێکخستنی سیاسی لەلایەن هێزە دەستڕۆیشتووەکانەوە زیاد دەکات.
ئەزموونەکانی گوزار لە ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش گرنگیی «گفتوگۆی نەتەوەیی» دەردەخەن. لەو وڵاتانەی کە دامەزراوە فەرمییەکان لەکارکەوتوون یان متمانەی خۆیان لەدەست داوە، گفتوگۆ نەتەوەییەکان وەک میکانیزمێکی گشتگیر بۆ ڕێککەوتن لەسەر چوارچێوە دەستوورییەکان و داڕشتنی گرێبەستی کۆمەڵایەتیی نوێ بەکار هێنراون . ئەم گفتوگۆیانە دەبێت نوێنەرانی دەسەڵات، ئۆپۆزیسیۆن، کۆمەڵگەی مەدەنی، گرووپە چەکدارەکان، ژنان، گەنجان و کەمینەکان لەخۆ بگرن و ڕێسا و پێکهاتەیەکی روونیان هەبێت . توێژینەوەکان جەخت لەوە دەکەن کە گفتوگۆی نەتەوەیی چارەسەری هەموو کێشەکان نییە و دەبێت بەشێک بێت لە زنجیرەیەک گفتوگۆی خۆجێیی، ناوچەیی و نەتەوەیی . لەگەڵ ئەوەشدا، لە نەبوونی فەزایەکی لەم شێوەیەدا، تێپەڕین لە قەیران و پڕکردنەوەی کەلێنە قووڵە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان کارێکی سەخت دەبێت . لە ئێرانی ئەمڕۆدا کە دەسەڵاتی حوکمڕان ئامادە نییە بەشداریی گفتوگۆ بکات و سەرکوت بەردەوامە، لەپێشینەی سەرەکی دروستکردنی فەزایەکی ئەمن و متمانەپێکراوە بۆ ڕێکخستنی هێزە دیموکراتیکەکان و داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ تاوەکو بتوانن ڕێڕەوی داهاتوو دیاری بکەن؛ ئامادەبوونی هێزەکانی دەسەڵات لە گفتوگۆ نەتەوەییەکاندا دەکرێت لە قۆناغەکانی دواتردا و لە دوای کۆتاییهاتنی سەرکوت دابین بکرێت.
هاوکات لەگەڵ تەرکیزکردنەسەر گفتوگۆی نەتەوەیی، پێویستە گرنگی بە پرسەکانی بەرپرسیارێتی و دادپەروەریی گوزارەش بدرێت. ئەزموونی وڵاتانی تر دەریدەخات کە دادپەروەریی گوزارە نابێت تەنیا وەکو ئەنجامی گفتوگۆ نەتەوەییەکان سەیر بکرێت، بەڵکو کۆڵەکەیەکی سەربخۆ و تەواوکەری پرۆسەی ئاشتییە؛ دادپەروەریی گوزارە بۆ بەدواداچوونی پێشێلکارییەکانی ڕابردوو دیزاین دەکرێت، لە کاتێکدا گفتوگۆ نەتەوەییەکان بەدوای گەیشتن بە ڕێککەوتن لەسەر پرسەکانی حوکمڕانی و پێکهاتەی دەسەڵاتدا دەگەڕێن . بۆیە، لێکۆڵینەوە لە بژاردەکانی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی، لەوانە دروستکردن دادگا یان میکانیزمی لەسەر بنەمای پەیماننامە بۆ بەدواداچوونی تاوانە بەرفراوانەکان و پێشێلکاریی ڕێکخراوی مافی مرۆڤ، پێویستە. ئەم ڕێڕەوە دەبێت لەگەڵ بەهێزکردنی توانای یاساناسان و چالاکوانە دادوەرییەکانی ئێراندا بەڕێوە بچێت تاوەکو زەمینەی پێکهێنانی دەسەڵاتێکی دادوەریی سەربەخۆ، بێلایەن و کارا لەناو وڵاتدا دابین بکرێت. بە ڕوانگەیەکی لەم شێوەیە، دادپەروەریی گوزارە و گفتوگۆی نەتەوەیی دەتوانن تەواوکەری یەکتر بن و چارەسەرە سیاسی و حقوقییەکان هاوکات پێش بخەن .
ئاماژە بە ئەزموونێکی مێژوویی گرنگ
بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی چوارچێوە پابەندکەرەکان لە سەردەمی گواستنەوەدا، ئەزموونی گوزار لە ئەفریقای باشوور نموونەیەکی ڕوونە. تێپەڕین لە سیستەمی دەسەڵاتخوازەوە بۆ سیستەمی دیموکراتیک لەم وڵاتەدا نە بە پشتبەستن بە ئیرادەی ئەنجومەنێکی گواستنەوە، نە بە هەڵبژاردنی خێرا، و نە بە دیاریکردنی پێشوەختەی شێوەی کۆتایی سیستەمی سیاسی، بەڵکو بە جێگیرکردنی کۆمەڵێک بنەمای بنەڕەتی دەستی پێکرد. پێش یەکەم هەڵبژاردنی ئازاد، «بنەماکانی دەستوور» وەک دەقێکی باڵای پێشێلنەکراو لەسەریان ڕێککەوتن کرا. ئەم بنەمایانە جەختیان لەسەر سەروەریی گەل، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری، ڕاگەیەندراوی مافە بنەڕەتییەکان، سیستەمی فرەحزبی و سنوردارکردنی دەسەڵات دەکردەوە. ئەم بنەمایانە لە قالب پاشکۆیەکی پابەندکەردا چووە ناو دەستووری کاتییەوە و بوو بە پێوەری حقوقی بۆ هەموو پرۆسەی گوزار. لەسەر بنەمای هەمان ئەم بنەمایانە، دەستووری کاتی پەسەند کرا؛ دەقێکی ماوەبڕاو کە هەم پێکهاتەی دەسەڵاتی گواستنەوەی پێناسە دەکرد، هەم سنووری دەسەڵاتەکانی سنوردار دەکرد، هەم مافە بنەڕەتییەکانی دەستبەجێ جێبەجێکردنی دەکرد، هەم میکانیزمی ئامادەکردنی دەستووری هەمیشەیی دیاری دەکرد. بەم شێوەیە، گوزار لە بۆشایی حقوقیدا دەستی پێنەکرد و دەسەڵاتی گواستنەوە نەبوو بە دەسەڵاتی دامەزرێنەری بێسنوور. بوونی دادگایەکی دەستووریی سەربەخۆ کە توانای گونجاندنی دەقی کۆتایی دەستووری لەگەڵ بنەما پێشوەختەکاندا هەبوو، ڕێگری کرد لەوەی کە زۆرینەی سیاسیی سەرچاوەگرتوو لە هەڵبژاردن، ڕێککەوتنی سەرەتایی پێشێل بکات یان ڕێساکانی یارییەکە بە سوودی خۆی بنووسێتەوە. ئەم ئەزموونە دەریدەخات کە بێ سێگۆنەی بنەما باڵاکان، دەستووری کاتی و دادگای دەستووریی سەربەخۆ، گوزار ڕووبەڕووی دوو مەترسیی بنەڕەتی دەبێتەوە: یان دەبێتە هۆیا ئاژاوە و بۆشایی یاسایی، یان دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی دووبارەی دەسەڵات لە دەست دامەزراوەی گواستنەوەدا.
پرۆژەی گوزار: گواستنەوەی دەسەڵات بۆ خاوەندارێتیی گشتیی هاووڵاتییان و جێگیرکردنی مافی دیاریکردنی چارەنووس بۆ هەموو گەلانی ئێران
گوزار لە ئێراندا نە پرۆژەی کۆمارییەکانە و نە پرۆژەی پاشایەتیخوازەکان؛ نە پرۆژەی ئەنجومەنێک یان گرووپ، ڕەوت و ڕێکخراوێکی یەکتا؛ بەڵکو پرۆژەی گواستنەوەی دەسەڵاتە لە خاوەندارێتیی سیاسیی گرووپەکان و کەسەکانەوە بۆ خاوەندارێتیی گشتیی هاووڵاتییان و جێگیرکردنی بنەماکانی دیموکراسی و مافی دیاریکردنی چارەنووسی خەڵکی ئێران. ئەم پرۆژەیە دەبێت لەسەر بنەمای ڕێککەوتنی نەتەوەیی لەسەر بنەما بنەڕەتییەکان و ڕێساکانی کۆنتڕۆڵکردنی دەسەڵات پێش بکەوێت و پاشان کۆمەڵگا لە کاتی گونجاودا بڕیار لەسەر شێوەی کۆتایی سیستەم بدات. لەم چوارچێوەیەدا، ئەگەر لە پرۆسەیەکی دیموکراتیکدا و لە دوای جێگیربوونی دامەزراوە کۆمارییەکان و ڕێساکانی کۆنتڕۆڵکردنی دەسەڵات، کۆمەڵگا لە ڕیفراندۆمێکی ئازاددا، شێوەی پاشایەتیی دەستووری هەڵبژێرێت کە تێیدا پاشا هیچ دەستوەردانێکی لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن و سیاسیدا نەبێت و هەموو دەسەڵاتێک لە دامەزراوە هەڵبژێردراو و بەرپرسیارەکاندا کۆببێتەوە، ئەوا ئەم هەڵبژاردنە لەگەڵ بنەما دیموکراتیکەکاندا ناکۆک نابێت؛ هەرچەندە حزبی ئێرانییەکانی پێشڕەو لە دۆخێکی لەم شێوەیەدا بۆ دامەزراندنی کۆماریی فیدراڵی دیموکراتیکی ئێران تێدەکۆشێت و بانگەشە دەکات.
بە چاودابوون بە مەترسیی ڕیفراندۆمە پێشوەختەکان، سەپاندنی شێوەی سیستەم پێش جێگیربوونی ڕێساکانی دەسەڵات و دەستبەسەرداگرتنی نەتەوەپەروەریی ایرانی بە سوودی ڕەوتە دەسەڵاتخوازەکان، پێویستە بەڵگەنامەیەکی پێوەر و متمانەپێکراو بۆ گوزار ئامادە بکرێت. ئەم بەڵگەنامەیە کە دەکرێت ناوی بنرێت «دەفتەرچەی گوزار» یان «دەفتەرچەی بنەمای گوزاری دیموکراتیک»، دەبێت بە خێرایی و بە بەشداریی یاساناسان، پسپۆڕانی حوکمڕانی، هێزە سیاسییەکان، نوێنەرانی کەمینەکان و دامەزراوە مەدەنییەکان، لەوانە بە بەشداریی چالاکی حزبی ئێرانییەکانی پێشڕەو، ئامادە و بڵاو بکرێتەوە تاوەکو بە وردی باسی پرۆسەی گوزار، هەڕەشەکان، پێویستییەکان و مەرجە دیموکراتیکەکانی بکات و ببێتە سەرچاوەیەکی گشتی بۆ هەڵسەنگاندنی ئەنجامدانی هەر ئەنجومەنێکی گوزاری داهاتوو. گفتوگۆی نەتەوەیی گشتگیر دەتوانێت زەمینەیەک بۆ ئامادەکردنی بەڵگەنامەیەکی لەم شێوەیە دابین بکات؛ میکانیزمێک کە هەموو گرووپە سودمەندەکان بگرێتە خۆی و لە سەرەتایەوە گەرەنتییە حقوقییەکان و میکانیزمەکانی بەرپرسیارێتی لەناو خۆیدا هەبێت . بوونی بەڵگەنامەیەکی سەربەخۆی لەم شێوەیە ڕێگە دەدات کە کۆمەڵگەی مەدەنی و هێزە سیاسییەکان بتوانن هەر میکانیزمێکی گواستنەوەی دەسەڵات لەسەر بنەمای بنەما ڕوونەکان دادوەری بکەن، داوای بەرپرسیارێتیی لێ بکەن و بەشداریی سیاسی و حقوقیی خۆیان لەسەر بنەمای پێوەرە شەفافەکان ڕێک بخەن. دەفتەرچەی گوزار دەبێت گەرەنتی بکات کە هیچ هێزێکی سیاسی نەتوانێت گوزار بکاتە ئامرازێک بۆ جێگیرکردنی دەسەڵاتی خۆی و ڕێڕەوی گواستنەوە بۆ سیستەمی دیموکراتیک داخراو نەبێت.
پێویستیی گفتوگۆی نەتەوەیی و دادپەروەریی گوزارە
لە زۆرێک لە گوزارە سەرکەوتووەکاندا، گفتوگۆ نەتەوەییەکان وەکو میکانیزمێکی فەرمی بەڵام گشتگیر، قەیرانە سیاسییەکان و داڕمانی دامەزراوەکانیان کردووەتە دەرفەتێک بۆ گفتوگۆ و ڕێککەوتن. ئەم گفتوگۆیانە، کە دەکرێت لە چەند ڕۆژێکەوە تاوەکو چەند ساڵێک بخایەنن، بە تێکەڵەیەک لە کۆبوونەوە گشتییەکان و لیژنە تخصصییەکان و بە ڕێسای بڕیاردانی ڕوون بەڕێوە دەچن . ئامانجی سەرەکییان دروستکردن فەزایەکە کە تێیدا ڕێژەیەکی بەرفراوانی یاریگەرەکان، لەوانە نخبە سیاسییەکان، گرووپە چەکدارەکان، کۆمەڵگەی مەدەنی، ژنان، گەنجان و کەمینەکان، بتوانن لەسەر پرسە بنەڕەتییەکانی وڵات وەک چاکسازییە سیاسییەکان، ئامادەکردنی دەستوور و نەهێشتنی جیاکارییەکان دانوستان بکەن .
ئەم پرۆسەیە لەو کاتەدا سەرکەوتوو دەبێت کە زەمینەسازی و جێبەجێکردنی لەگەڵ پشتگیریی گشتی، ڕفتاری ئەرێنی نخبەکان و پشتگیریی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا بێت . لە هەمان کاتدا، گفتوگۆی نەتەوەیی لەو کاتەدا کاریگەرە کە لەگەڵ پایەکانی تری ئاشتی و گوزاردا هاوئاهەنگ بێت. دادپەروەریی گوزارە دەبێت هاوکات، سەربەخۆ و تەواوکەری پرۆسەی گفتوگۆ پێش بکەوێت تاوەکو بەدواداچوون بۆ تاوانەکانی ڕابردوو بکات و بە میکانیزمەکانی ڕاستیدۆزی، بەرپرسیارێتی، قەرەبووکردنەوە و چاکسازیی دامەزراوەکان، زەمینەی متمانەی گشتی و ئاشتبوونەوەی بەردەوام دابین بکات . ئەزموونی ئیتیۆپیا دەریدەخات کە نابێت دادپەروەریی گوزارە تەنیا وەکو ئەنجامی گفتوگۆ نەتەوەییەکان سەیر بکرێت؛ بەڵکو دەبێت وەکو کۆڵەکەیەکی سەربەخۆ و تەواوکەر سەیر بکرێت کە لە تەنیشت گفتوگۆی نەتەوەیی و بەرنامەی چەککردن و تێکەڵکردنەوەی هێزە چەکدارەکانەوە، چوارچێوەی ئاشتی و گوزار پێکدەهێنێت .
جگە لەمە، بوونی میکانیزمە نێودەوڵەتییەکانی بەرپرسیارێتی و پشتگیری لە تواناکانی حقوقیی ناوخۆیی گرنگە. لەو وڵاتانەی کە دەسەڵاتی دادوەریی سەربەخۆ و بێلایەن بوونی نییە، دروستکردنی دادگاکانی لەسەر بنەمای پەیماننامە یان هاوکاری لەگەڵ دامەزراوە نێودەوڵەتییەکاندا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ بەدواداچوونی تاوانەکان دژی مرۆڤایەتی. هاوکات، دەبێت توانای یاساناسان، دادوەران و چالاکوانانی دادپەروەری لەناو وڵاتدا بۆ بەدواداچوونی دۆسییەکانی پێشێلکاریی مافی مرۆڤ و دروستکردنی دەسەڵاتی دادوەریی سەربەخۆ بەهێز بکرێت. تەنیا بە دابینکردنی ئەم بسترە حقوقی و یاساییەیە کە دەتوانرێت ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی سووڕی تۆڵەسەندنەوە یان مامەڵەکردن لەسەر لێخۆشبوون بکرێت.
گفتوگۆی نەتەوەیی گشتگیر و دادپەروەریی گوزارەی کاریگەر لەگەڵ گەرەنتییە حقوقییە پێشێلنەکراوەکاندا لە سەردەمی گوزاردا، بە کۆمەڵ میکانیزمێک دروست دەکەن کە ڕێگری لە داڕمان یان سەقامگیریی دەسەڵاتخوازی دەکات. ئەم سێ تەوەرە (گفتوگۆی نەتەوەیی گشتگیر، دادپەروەریی گوزارەی سەربەخۆ و گەرەنتییە حقوقییە باڵاکان) دەبێت لە سەرەتایەوە لە دیزاینکردنی پرۆسەی گوزاردا لەبەرچاو بگیرێن تاوەکو ڕێگا بۆ هەر جۆرە بەردەوامیی بێسزایی، تۆڵەسەندنەوەی کورانە یان دەستبەسەرداگرتنی گوزار داخراو بێت.
چوارچێوەی کەمینەی دەفتەرچەی گوزار (دەفتەرچەی بنەمای گوزاری دیموکراتیک)
دەفتەرچەی گوزار دەبێت بە کەمینە ئەو بەشانە لەخۆ بگرێت کە لەمەبەدوا پێشکەش دەکرێن. ئەم چوارچێوەیە، لەسەر بنەمای مۆدێلی دوو قۆناغی «کۆماری یەکەم» و «کۆماری دووەم»، ڕێبەرێکی کردارییە بۆ ئامادەکردنی بەڵگەنامەیەک کە هەموু هێزە سیاسییەکان بتوانن لەسەر بنەمای ئەوە پرۆسەی گوزار هەڵسەنگێنن.
سەرەتا: بۆچی گوزار دوو قۆناغییە؟
ئەزموونی گوزارە سیاسییەکان دەریدەخات کە لە کاتی گواستنەوەی دەسەڵاتدا، لەپێشینەی وڵات ڕێگری لە داڕمان، توندوتیژی و ئاژاوەیە، نەک دیاریکردنی دەستبەجێی شێوەی کۆتایی سیستەمی سیاسی. ئەگەر شێوەی سیستەم پێش جێگیربوونی ڕێساکانی دەسەڵات دیاری بکرێت، مەترسیی دەستبەسەرداگرتنی گوزار، دووبارەبوونەوەی دەسەڵاتخوازی و سەپاندنی ڕێکخستنی سیاسی لەلایەن هێزە دەستڕۆیشتووەکانەوە زیاد دەکات. بۆیە گوزار دەبێت بە دوو قۆناغ دیزاین بکرێت: قۆناغی یەکەم بۆ کۆنتڕۆڵکردنی قەیران، جێگیرکردنی وڵات و دامەزراندنی ڕێسا دیموکراتیکەکانی گواستنەوەی دەسەڵات؛ و قۆناغی دووەم بۆ دیاریکردنی پێکهاتەی هەمیشەیی حوکمڕانی لەسەر بنەمای ئەزموونی قۆناغی یەکەم و دەنگی ئازادی خەڵک. لەم چوارچێوەیەدا، پرسی سەرەکی نە کۆمارییە و نە پاشایەتی، بەڵکو گەرەنتیکردنی سەروەریی گەل، کۆنتڕۆڵکردنی دەسەڵات و ڕێگری کردنە لە سەرهەڵدانەوەی ستەم. دەفتەرچەی بنەمای گوزار دەبێت میکانیزمێک پێشکەش بکات کە هەر ئەنجومەنێکی گوزار یان دەسەڵاتی گواستنەوە لەسەر بنەمای ئەوە شایەتی هەڵسەنگاندن و بەرپرسیارێتی بێت.
پێکهاتەی پێشنیارکراوی دەفتەرچەی گوزار
- بەشی یەکەم: بنەما بنەڕەتییەکانی گوزار – چوارچێوەی بەهاکان و ڕێساکان کە هەموو قۆناغەکانی گوزار دەبێت لەسەر بنەمای ئەوان جێبەجێ بکرێن.
- بەشی دووەم: کۆماری یەکەم – ڕێسای گواستنەوە و جێگیرکردنی وڵات – پێناسە، ئەرکەکان و ڕێساکانی کۆماری یەکەم.
- بەشی سێیەم: گواستنەوەی دووەم – دامەزراندنی ناوچەیی و هاوسەنگیی دەسەڵات – دیزاینکردنی پێکهاتە خۆجێییەکان و دابەشکردنی هاوسەنگی دەسەڵات لەنێوان ناوەند و ناوچەکاندا.
- بەشی چوارەم: کۆماری دووەم – ڕێسای دەستووریی بەردەوام – پێناسە و قۆناغەکانی پێکهێنانی ڕێسای هەمیشەیی وڵات.
- بەشی پێنجەم: پێوەری هەڵسەنگاندنی هەر ئەنجومەنێکی گوزار – ئامرازی پێوانەکردنی ئەنجومەنی گوزار لەسەر بنەمای بنەما و ڕێساکانی دەفتەرچە.
بەشی یەکەم: بنەما بنەڕەتییەکانی گوزار
دەفتەرچەی گوزار دەبێت کۆمەڵێک بنەمای بنەڕەتی و پێشێلنەکراو پێناسە بکات تاوەکو هەموو قۆناغەکانی گوزار لەسەر بنەمای ئەوان جێبەجێ بکرێن. لەوانە:
- سەروەریی گەل و مافی دیاریکردنی چارەنووس – هەموو دەسەڵاتێک سەرچاوە دەگرێت لە ئیرادەی خەڵک و مافی دیاریکردنی چارەنووسی هەموو گرووپە نەتەوەیی و خۆجێییەکان بە ڕێزەوە سەیر دەکرێت.
- پێشەنگیی ڕێساکانی کۆنتڕۆڵکردنی دەسەڵات بەسەر شێوەی سیستەمدا – سەرەتا دەبێت ڕێساکانی جێبەجێکردن، کۆنتڕۆڵکردن و گواستنەوەی دەسەڵات دیاری بکرێن و پاشان شێوەی کۆتایی سیستەم دیاری بکرێت.
- کاتی و سنورداربوونی دامەزراوەی گوزار – دامەزراوەی گوزار دەبێت ماوەیەکی کورت و درێژکردنەوەی نەبێت هەبێت و ئەرکەکەی تەنیا بەڕێوەبردنی گواستنەوە بێت.
- قەدەغەکردنی دەستبەسەرداگرتنی گوزار لەلایەن ڕەوتە سیاسییەکانەوە – هیچ هێزێک مافی ئەوەی نییە پرۆسەی گوزار بکاتە ئامرازێک بۆ جێگیرکردنی دەسەڵاتی خۆی.
- بەرپرسیارێتی، شەفافیەت و چاودێریی گشتی – کردەوەی دامەزراوەکانی گواستنەوە دەبێت لەژێر چاودێریی دامەزراوە سەربەخۆکان و کۆمەڵگەی مەدەنیدا بێت.
- گەرەنتیکردنی مافە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتییان – ئازادیی ڕادەربڕین، کۆبوونەوە، ڕێکخراو، یەکسانی و مافە بنەڕەتییەکانی تر دەبێت لە هەموو قۆناغەکانی گوزاردا بە ڕێزەوە سەیر بکرێن.
- کەمکردنەوەی وردەوردەی دەسەڵات – گواستنەوەی وردەوردەی دەسەڵاتە جێبەجێکار و بودجەییەکان بۆ ئاستە خۆجێییەکان و دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان.
- ڕێگری کردن لە دووبارەبوونەوەی هەر شێوازێکی دەسەڵاتخوازی – پێکهاتەکان و میکانیزمەکان دەبێت ڕێگری لە کۆبوونەوەی دووبارەی دەسەڵات بکەن و گەرەنتی بکەن کە بنەما دیموکراتیکەکان بەردەوام بمێنن.
- بنەمای بەشداریی هەرچی زیاتری هێزە سەرکوتکراوەکان و گەرەنتیکردنی بەشداریی یەکسان لە پرۆسەی گوزاردا:
گوزاری دیموکراتیک تەنیا لەو کاتەدا خاوەن متمانە و بەردەوامیی دیموکراتیکە کە هەموو ئەو هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییانەی کە لە بەرامبەر ستەمی ئەمنیی و سەربازیدا ڕاوەستاون و خۆیان قوربانیی سەرکوت، زیندان، دوورخستنەوە و سڕینەوەی پێکهاتەیی بوون و لە مێژوونووسیی فەرمیدا نامۆکراون، دەرفەتی بەشداریی یەکسان، سەلامەت و یاساییان لە پرۆسەی گفتوگۆی نەتەوەیی و دیزاینکردنی ڕێسای داهاتوودا هەبێت. سڕینەوە یان ڕاگرتنی بەشداریی ئەم هێزانە بەهۆی پێشینەی خەباتگێڕانەیان، توندڕەویی سیاسی یاخود تۆمەتبارکردنی مێژوویی، نەک تەنیا لەگەڵ بنەمای سەروەریی گەل و مافی بەشداریی یەکساندا ناکۆکە، بەڵکو خۆی دەبێتە هۆی دووبارەبوونەوەی لۆژیکی ڕەتکردنەوە و نامۆکردن لە شێوازێکی نوێی ڕێسای گواستنەوەدا و لە ڕەگەزی بەردەوامیی ستەمی پێشووە.
ئەم بنەمایە چاودێرە بەسەر ئەو هێزانەی کە لە فەزای بنبەستی تەواوی سیاسی، ستراتیژیی مقاوەمەتی چەکدارانەیان دژ بە پێکهاتەی سەرکوت هەڵبژاردووە، بەڵام ئامانجی ڕاگەیەندراویان هەمیشە دامەزراندنی دیموکراسی، هەڵوەشاندنەوەی هەموو دامەزراوەکانی سەرکوت و جیاکاری و ستەم و گواستنەوەی دەسەڵات بۆ خەڵک (مافی دیاریکردنی چارەنووس) بووە و لە کاتی کردنەوەی فەزای سیاسیدا، بەشداریی ئاشتیانە لە میکانیزمێکی دیموکراتیکدا لەبری توندوتیژی دەزانن. بەڕەسمیەتناسینی مافی ئامادەبوونیان لە پرۆسەی گوزاردا، بەرگریکردن لە شێوازەکانی ڕابردوو یان بێسزاکردنی هیچ ڕفتارێکی ئەگەریی پێشێلکاری مافی مرۆڤ نییە؛ بەڵکو بەشێکە لە دادپەروەریی گوزارە لەو واتایەی کە ناسینەوەی قوربانیدان، ئازار و سرکوتکردنی مێژوویی ئەوان و گەرەنتیکردنی نەبوونی بەردەوامیی سڕینەوەی سیاسی و پێویستیی پرۆسەیەکی گوزاری ڕاستەقینەی دیموکراتیکە. بەدواداچوون بۆ هەر بانگەشەیەک سەبارەت بە پێشێلکاریی مافی مرۆڤ، لە چوارچێوەی میکانیزمە سەربەخۆکانی دادپەروەریی گوزارە و لەسەر بنەمای پێوەرە حقوقییە ڕوونەکان ئەنجام دەدرێت و ئەم بابەتە لە مافی بەشداریی سیاسیی یەکسان لە دیزاینکردنی داهاتوودا جیاوازە.
بەشداریی ئەم هێزانە کە پێوەرێکی کەمییە، لە کردەوەدا ئاستی بەشداریی هەموو پرۆسەکە بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز دەکاتەوە؛ چونکە ئەگەر سەختترین و کێشەدارترین یاریگەرەکان دەرفەتی ئامادەبوونیان لە چوارچێوەیەکی یاسایی و بەرپرسیاردا هەبێت، گەرەنتیکردنی بەشداریی گرووپە حاشالێکراوەکانی تریش ــ لە کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکانەوە تاوەکو ڕەوتە بچووکە سیاسییەکان ــ پەرەی پێ دەدرێت. لە هەمان ئاراستەدا، گوزاری دیموکراتیک دەبێت بە ئاشکرا جەخت لەسەر بەشداریی واتادار و یەکسانی ژنان و هەروەھا کەمینە ڕەگەزی و سێکسییەکان لە هەموو ئاستەکانی بڕیاردان، ئامادەکردنی ڕێساکانی گواستنەوەی دەسەڵات، میکانیزمەکانی ڕاستیدۆزی، قەرەبووکردنەوە و چاکسازیی دامەزراوەکان بکاتەوە. ئامادەبوونی کاریگەری ئەم گرووپانە نەک ئیمتیازێک، بەڵکو پێویستییەکی بەپەلە و مەرجێکی پێویستە بۆ ڕێگری کردن لە دووبارەبوونەوەی پێکهاتەیی جیاکاری و گەرەنتیکردنی سروشتی ڕاستەقینەی گشتگیری ڕێسای نوێ.
ئەم بنەمایە بە تەواوی لە باسی بەرپرسیارێتیی هێزە فەرمییە چەکدار و سەربازییەکان و دامەزراوە حوکمڕانەکان لە قۆناغی پێشێلکارییەکانی ڕابردوو جیاوازە. بەدواداچوون بۆ کردەوەی هێزەکانی دەسەڵات لە چوارچێوەی دادپەروەریی گوزارەدا، بابەتێکی سەربەخۆ و لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتیی حقوقییە؛ لە کاتێکدا بنەمای بەشداریی هەرچی زیاتری هێزە سەرکوتکراوەکان، چاودێرە بەسەر مافی بەشداریی یەکسانیان لە دیزاینکردنی داهاتوودا و گەرەنتیکردنی فرەیی سیاسی لە سەردەمی گواستنەوەدا. تەنیا بە رەچاوکردنی ئەم جیاوازییە و جێگیرکردنی ئەم بنەمایەیە کە دەتوانرێت ڕێگری لە دروستکردنی کونێکی مەترسیدار لە تەلارسازیی گوزاردا بکرێت و گواستنەوەی دەسەڵات بە واتای ڕاستەقینە، لە قۆرغکاریی گرووپەکانەوە بۆ خاوەندارێتیی گشتیی هاووڵاتییان بەدی بێت.
بەشی دووەم: کۆماری یەکەم — ڕێسای گواستنەوە و جێگیرکردنی وڵات
پێناسە: کۆماری یەکەم ڕێسایەکی کاتی و گواستنەوەیە کە ئامانجەکەی جێگیرکردنی وڵات، پاراستنی ئاسایشی گشتی و گەیاندنی کۆمەڵگەیە بە دۆخی بڕیاردانی ئازاد سەبارەت به ڕێسای هەمیشەیی.
ئەرکەکانی کۆماری یەکەم:
- پاراستنی ئاسایشی گشتی و بەردەوامیی خزمەتگوزارییە گرنگەکانی وڵات.
- ئازادیی چالاکی حزبەکان، ڕاگەیەندراوەکان و دامەزراوە مەدەنییەکان و دروستکردنی فەزای گفتوگۆی نەتەوەیی گشتگیر.
- دروستکردنی میکانیزمی بەرپرسیارێتی و شەفافیەتی دامەزراوەی گوزار.
- بەڕێوەبردنی هەڵبژاردن بۆ پێکهێنانی دامەزراوە نوێنەرایەتییە هەڵبژێردراوەکان.
- دەستپێکردنی کەمکردنەوەی دەسەڵات و پێکهێنانی دامەزراوە خۆجێییە هەڵبژێردراوەکان.
- دەستپێکردنی پرۆسەی ئامادەکردنی دەستووری هەمیشەیی بە بەشداریی بەرفراوانی خەڵک و سوودمەندەکان.
- دروستکردنی میکانیزمی دادپەروەریی گوزارەی سەربەخۆ و هاوئاهەنگ لەگەڵ گفتوگۆی نەتەوەیی.
ڕێساکانی کۆماری یەکەم:
- ماوەی گواستنەوە دەبێت کاتدیاریکراو و درێژکردنەوەی نەبێت هەبێت.
- قەدەغەکردنی گۆڕینی دامەزراوەی گوزار بۆ دەسەڵاتی هەمیشەیی.
- قەدەغەکردنی بەکارهێنانی پێگەی گواستنەوە لەلایەن ئەندامانی گوزارەوە بۆ جێگیرکردنی دەسەڵاتی داهاتوو.
- پابەندبوون بە جێبەجێکردنی بنەما بنەڕەتییەکان و رەچاوکردنی مافی مرۆڤ.
- هاوئاهەنگی لەنێوان گفتوگۆی نەتەوەیی، دادپەروەریی گوزارە و بەرنامەی چەککردن و تێکەڵکردنەوەدا.
بەشی سێیەم: گواستنەوەی دووەم — دامەزراندنی ناوچەیی و هاوسەنگیی دەسەڵات
ئەم قۆناغە لەناو کۆماری یەکەمدا دەست پێ دەکات و ئامانجەکەی ئامادەکردنی وڵاتە بۆ پێکهاتەی بەردەوام. تەوە سەرەکییەکانی بریتین لە:
- دروستکردنی ئەنجومەن و بەڕێوەبەرییە پارێزگایی و شارە هەڵبژێردراوەکان.
- گواستنەوەی دەسەڵاتە جێبەجێکار و بودجەییەکان بۆ ئاستە خۆجێییەکان.
- گەرەنتیکردنی مافە فەرهەنگی و ناوچەییەکان لە چوارچێوەی یەکێتیی نەتەوەییدا.
- دروستکردنی هاوسەنگییەکی بەردەوام لەنێوان ناوەند و ناوچەکاندا.
- دابینکردنی زەمینەی بڕیاردانی کۆتایی لەسەر مۆدێلی نامەندگەرایی یان فیدراڵی.
بەشی چوارەم: کۆماری دووەم — ڕێسای دەستووریی بەردەوام
پێناسە: کۆماری دووەم ڕێسای هەمیشەیی وڵاتە کە لەسەر بنەمای دەستووری نوێ و دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان شکل دەگرێت.
قۆناغە سەرەکییەکان:
- پێکهێنانی پرۆسەی دامەزرێنەران یان میکانیزمی ئامادەکردنی دەستوور.
- بەشداریی گشتی و نەتەوەیی لە ئامادەکردنی دەستووردا، لەوانە لە ڕێگەی گفتوگۆی نەتەوەیی و ڕاوێژکارییە گشتییەکانەوە.
- دیاریکردنی شێوەی کۆتایی حوکمڕانی و دابەشکردنی دەسەڵات.
- پەسەندکردنی دەستوور لە ڕێگەی ڕیفراندۆمەوە.
- بەڕێوەبردنی هەڵبژاردنی تەواوی دامەزراوە هەمیشەیییەکان.
- کۆتایی فەرمیی ئەرکی دامەزراوەکانی گوزار و گواستنەوەی تەواوی دەسەڵات بۆ دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان.
بەشی پێنجەم: پێوەری هەڵسەنگاندنی هەر ئەنجومەنێکی گوزار
دەفتەرچەی گوزار دەبێت ببێتە ئامرازی پێوانەکردنی کردەوەی ئەنجومەنەکانی گوزار. پێوەرە سەرەکییەکان پرسیارەکانی خوارەوە لەخۆ دەگرن:
- ئایا دامەزراوەی گوزار دەسەڵات سنوردار دەکات یان کۆدەكاتەوە؟
- ئایا ڕێڕەوی هەڵبژاردنی ئازاد دەكاتەوە؟
- ئایا دەسەڵات دەداتەوە دەست خەڵک؟
- ئایا کەمکردنەوەی ڕاستەقینەی دەسەڵات دەست پێ دەکات؟
- ئایا گوزار دەکاتە سەکۆی جێگیرکردنی دەسەڵات؟
- ئایا گفتوگۆی نەتەوەیی گشتگیر و سەربەخۆ ئاسان دەکات؟
- ئایا دادپەروەریی گوزارەی سەربەخۆ و کاریگەر جێبەجێ دەکات؟
- ئایا گەرەنتییە حقوقییەکان و دامەزراوە چاودێرییە سەربەخۆکان ڕەچاو دەکات؟
کۆتاییهێنانی پێکهاتەیی
دەفتەرچەی گوزار دەبێت ڕوونی بکاتەوە کە گوزاری دیموکراتیک بەم ڕیزبەندییەی خوارەوە ئەنجام دەبێت:
- سەرەتا بنەما بنەڕەتییەکان و ڕێساکانی کۆنتڕۆڵکردنی دەسەڵات دیاری دەکرێن.
- پاشان دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان شکل دەگرن و دەسەڵات لە قۆرغکاریی گرووپەکان دەرچوو دەبێت.
- کۆبوونەوەی دەسەڵات دەشکێنرێت و بۆ ئاستە خۆجێیی و خەڵکییەکان دەگوازرێتەوە.
- گفتوگۆی نەتەوەیی گشتگیر، دادپەروەریی گوزارەی سەربەخۆ و بەرنامەکانی چەککردن و تێکەڵکردنەوە هاوکات جێبەجێ دەکرێن تاوەکو فەزای متمانە و ئاشتبوونەوە دابین بکرێت.
- لە کۆتاییدا خەڵک بڕیار لەسەر شێوەی سیستەمی داهاتوو دەدەن و ڕێسای دەستووریی بەردەوام لەسەر بنەمای دەنگی گشتی و لەسەر بنەما دیموکراتیکەکان شکل دەگرێت.
ئامانجی کۆتایی ئەم دەفتەرچەی گوزارە، گواستنەوەی دەسەڵاتە لە خاوەندارێتیی سیاسیی گرووپەکانەوە بۆ خاوەندارێتیی گشتیی هاووڵاتییان و جێگیرکردنی حوکمڕانیی دیموکراتیکی بەردەوام لە ئێراندا. تەنیا بە پابەندبوون بە بنەما بنەڕەتییەکان، جێبەجێکردنی گفتوگۆی نەتەوەیی گشتگیر، دروستکردنی میکانیزمی سەربەخۆی دادپەروەریی گوزارە و ئامادەکردنی دەفتەرچەی گوزار دەتوانرێت ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ستەم بکرێت و گوزارێکی بەرپرسانە و سەرکەوتوو رقم بێت.