زستانی سوور: تۆمارکردنی پەنجا رۆژی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکانی دی تا بەهمەنی ١٤٠٤ی ئێران

ئاژانسی هەسانا – «زستانی سوور: ڕاپۆرتێک لە پەنجا رۆژی یەکەمی دوای دەستپێکردنی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان لە ئێران (٧ی بەفرانبار تا ٢٦ی بەهمەنی ١٤٠٤)» ئەمڕۆ بڵاوکرایەوە. ئەم ڕاپۆرتە لەلایەن کۆمەڵەی چالاکانی مافی مرۆڤ لە ئێران ئامادە کراوە و پەنجا رۆژی یەکەمی دوای دەستپێکردنی ناڕەزایەتییەکان لە ٧ی بەفرانبارەوە بەڵگە دەکات.

ئەم ڕاپۆرتە نزیکەی ١٣٥٠ پەڕەیی بەرهەمی هەوڵێکی هەماهەنگ و چەند بەشییە لەنێوان لقە جیاوازەکانی کۆمەڵەی چالاکان لەوانە ئاژانسی هەسانا، دەستپێشخەری دادگستەر، دەستپێشخەری بەڵگەنامەکردنی سوپای پاسداران و یەکەی ئاماری ئەم ڕێکخراوەیە. ئەم بەرهەمە، گێڕانەوەیەکی پێکهاتەبندیی کراوە لە قۆناغی دەستپێکی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکانی دی و بەهمەن لە ئێران و کاردانەوەی حوکمەت تۆمار و دەپارێزێت.

دۆزراوەکانی ڕاپۆرتەکە لەسەر بنەمای زیاتر لە ١٤٣,٣٣٠ ڕاپۆرتی هەسانا لە سەرچاوە تایبەت و کراوەکانە کە لە ماوەی ٥٠ ڕۆژدا کۆکراوەتەوە، ڕاستیوانایی کراون و شیکار کراون.

وەشانی تەواوی ڕاپۆرتەکە لە سەرچاوەی سەرەکی بدۆزەوە.

بۆچی ئەم ڕاپۆرتە  و بۆچی ئێستا؟

سووڕە بەرفراوانەکانی ناڕەزایەتی بەشێوەیەکی گشتی دوو ڕەوتی هاوتەریب دروست دەکەن:
١. قەبارەیەکی بێوێنە لە بەڵگەنامەکردن.
٢. هەوڵی هەماهەنگی بەرپرسانی حوکمەتی بۆ سنووردارکردنی پەیوەندییەکان، شێوازدانی گێڕانەوەکان و تۆقاندنی سەرچاوەکان.

لە چنین بارودۆخێکدا، مەترسی سەرەکی تەنها کەمشوماری حاڵەتەکانی پێشێلکردنی مافی مرۆڤ نییە، بەڵکو لەدەستچونی ئیمکانی ڕاستیوانایی هۆکارەکان، شوێنەکان، مێژووەکان و پاتەکانە لەو کاتەی کە هێشتا ئیمکانی گەڕاندنەوە و جێگیرکردنی بەڵگەکان بوونی هەیە.

ئەم ڕاپۆرتە لەسەر مێتۆدۆلۆژیایەکی ڕێکوپێکی مافی مرۆڤ دامەزراوە کە سەرنجی لەسەر تۆمارکردنی «کەمترین حاڵەتە ڕاستیواناییکراوەکان» هەیە، نەک بڵاوکردنەوەی خەمڵاندنە هەرە زۆرەکان. دۆزراوەکان تەنها لەو حاڵەتانەدا پێشکەش کراون کە بەڵگەی یەکتربڕ و پەسەندکراو بوونی هەبووە، تەنانەت لەو بارودۆخانەشدا کە ڕێژەی ڕاستەقینەی پێشێلکارییەکان ئەگەری هەیە زیاتر بێت لەو شتەی کە لە کاتی ڕاستەقینەدا قابل بۆ پشتڕاستکردنەوە بووە.

ئەم بڵاوکردنەوەیە هم وەکو بەڵگەنامەیەکی گشتی و هم وەکو ژێرخانی ئارشیویی بۆ شیکارییە حقوقییەکان و پرۆسەکانی داهاتووی وەڵامدەری دیزاین کراوە.

پێکهاتەی ڕاپۆرت

ئەم ڕاپۆرتە پەنجا رۆژی یەکەمی ناڕەزایەتییەکان بە سەرنجدان لەسەر پرسیارە سەرەکییەکانی وەڵامدەری لێکۆڵینەوە دەکات:

١. ناڕەزایەتییەکان چۆن شکل گرت و لە ڕووی جوگرافییەوە چۆن پەرەی سەند؟
٢. هێزەکانی حوکمەتی چۆن و لە ڕێگەی چ پێکهاتەیەکەوە کاردانەوەیان نیشان دا؟
٣. چ جۆرە زیان و پێشێلکارییەک ڕووی دا؟
٤. بارودۆخی پچڕانی پەیوەندییەکان چۆن کاریگەری کردە سەر دەستپێگەیشتن، کوالێتی و ڕاستیوانایی زانیارییەکان؟
٥. لە ژینگەیەکدا لەگەڵ چاودێری بەرفراوان و سنوورداری دەستپێگەیشتن، ناوەڕۆک چۆن ناسنامەی بۆ کرا و هاوتا کرا؟
٦. مەترسی ناوەڕۆکی دەستکاریکراو، ساختە یان دروستکراو بە هۆش مصنوعی چۆن ناسرایەوە و بەڕێوە بەرا؟
٧. پاتە بەڵگەنامەکراوەکان چۆن لە ڕوانگەی حقوقییەوە قابل بۆ شیکارین؟
٨. چۆن دەکرێت تۆمارەکان بەتایبەت ناسنامەی قوربانییان و دەستبەسەرکراوان  بەبێ زیادکردنی مەترسی بپارێزرێن؟

بەشە جیاوازەکانی ڕاپۆرتەکە باس لە ڕەوتە ناڕەزایەتییەکان و جوگرافیای ئەوان، ناڕەزایەتییە زانکۆییەکان، دروشمەکان، پێکهاتە و ئامرازەکانی سەرکوت، پاتەکانی پێشێلکاری (لەوانە کوشتن، برینداربوون، دەستبەسەرکردنەکان، دانپێدانانی زۆرەملێ، فشار لەسەر بنەماڵەکان و پێشێلکردنی بێلایەنی پزیشکی)، شیکاری حقوقی، کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان و شێوازی مۆبیلیزەکردنی سازوکارەکانی بەڵگەنامەکردنی کۆمەڵەی چالاکان دەکات.

لە ناوەندی ئەم ڕاپۆرتەدا دوو تەوەرەی سەرەکی هەن:

• ١ – تۆمارکردنی ڕاستیواناییکراوی کوژراوان، لەوانە منداڵان.
• ٢ – تۆمارکردنی بەڵگەنامەکراوی دەستبەسەرکراوان، لەوانە کەسانی خوار تەمەنی قانونی، خوێندکاران و دەستبەسەرکردنە بەمۆمەکان.

دۆزراوە سەرەکییەکان

فراوانی جوگرافی

▫️کۆی گشتی شوێنەکانی ناڕەزایەتی: ٦٨٢
▫️ژمارەی شارە ناوازەکان: ٢٠٣
▫️ژمارەی پارێزگا ناوازەکان: ٣١

دابەشبوونی جوگرافی نیشان دەدات کە هم ناڕەزایەتییەکان و هم کاردانەوەی حوکمەت، خاوەنی سروشتێکی سەرتاسەری بوون.

ناڕەزایەتییە زانکۆییەکان

▫️ناڕەزایەتییە زانکۆییە بەڵگەنامەکراوەکان: ٥٥
▫️زانکۆ بەشداربووەکان لە ناڕەزایەتی: ٣٦

زانکۆکان بۆ خاوەنی شوێنە مەدەنییە سەرەکییەکان لە ناوکی بزووتنەوەی ناڕەزایەتی و هەروەها لە کاردانەوەی حوکمەتیدا گۆڕدران.

قوربانییان: قەبارە و پێکهاتە

لە پەنجا رۆژی یەکەمی ژێر چاودێری ئەم ڕاپۆرتەدا، بەڵگەنامەکردنی کۆکراوە ئەمانەی خوارەوەی تۆمار کردووە:

▫️خۆپیشاندەرە کوژراوەکان: ٦،٤٨٨ کەس
▫️منداڵە کوژراوەکان (جیاواز و بێ ئەژمارکردن لە خۆپیشاندەران): ٢٣٦ کەس
▫️مەدەنییە کوژراوەکان (نەخۆپیشاندەر): 76 کەس
▫️هێزە سەربازی و حوکمەتییە کوژراوەکان: ٢٠٧ کەس
▫️کۆی گشتی قوربانییان: 7،007 کەس

سەڕای ئەمە، ١١,٧٤٤ دۆسێ هێشتا لەژێر لێکۆڵینەوەدان و لە ئاماری کۆتایی پەسەندکراودا هەژمار نەکراون.

بەشێوەی جیاواز، هەشت حاڵەتی گیانلەدەستدانی مەدەنییان بەهۆی پێکدادان لەنێوان هاووڵاتییان لە شوێنە گشتییەکانیشدا بەڵگە کراون.

لێکجیاکردنەوەی پۆلێنکردنەکان بە ئەنقەست ئەنجام دراوە. جیاوازی نێوان خۆپیشاندەران، منداڵان، مەدەنییە نەخۆپیشاندەرەکان و هێزە حوکمەتییەکان یان لایەنگری حوکمەت لە تێکەڵبوونی شیکاری ڕێگری کردووە و ئیمکانی لێکدانەوەی حقوقی و ئاماری وردتری دابین کردووە.

ئەم ژمارانە نیشاندەری کەمترین حاڵەتە قابل بۆ ڕاستیواناییکردنن لەو بارودۆخەدا کە دەستپێگەیشتنی گشتگیر شیاوی بەدیهاتن نەبووە.

برینداربوونەکان

▫️هێزە سەربازی و ئەمنییە بریندارەکان: ٤,٨٨٤ کەس
▫️مەدەنییە بریندارەکان: ٢٥,٨٤٦ کەس

ئەم ئامارە فراوانی توندوتیژی لەسەروی قوربانییە یەکلاکەرەوەکانەوە نیشان دەدات و قەبارەی گشتی زیانەکان دەردەخات.

دەستبەسەرکردنەکان

▫️کۆی گشتی دەستبەسەرکردنەکان: ٥٣,٧٧٧ حاڵەت
▫️منداڵان، مێرمنداڵان و قوتابییە دەستبەسەرکراوەکان: ٥٥٥ کەس
▫️خوێندکارە دەستبەسەرکراوەکان: ١٤٧ کەس

ئاماری دەستبەسەرکردن ئەو حاڵەتانە دەگرێتەوە کە ناسنامەی کەسەکان بەشێوەیەکی دیاریکراو تۆمار کراوە و هەروەها دەستبەسەرکردنە بەمۆمە پەسەندکراوەکان لەخۆدەگرێت؛ لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا، بڵاوکردنەوەی ناوی کەسەکان لەوانەیە نەبووبێت یان مەترسیهێنەر بووبێت.

دانپێدانانی زۆرەملێ

▫️دانپێدانانی زۆرەملێی بەڵگەنامەکراو: ٣٦٩ حاڵەت

ڕاپۆرتەکە، دانپێدانانی زۆرەملێ وەکو ئامرازێکی ڕێکوپێک بۆ تۆقاندن و کۆنترۆڵی گێڕانەوە لە ژینگەیەکدا لەگەڵ چاودێری توند و سنوورداری ڕاگەیاندنی شیکار دەکات.

بانگهێشتنامەکان

▫️بانگهێشتنامە بەڵگەنامەکراوەکان: ١١,٠٥٣ حاڵەت

بانگهێشتنامەکان وەکو سازوکارێکی هاوتەریب بۆ جێبەجێکردنی فشاری حقوقی کاریان کردووە و سنووری کۆنترۆڵی حوکمەتیان لەسەروی دەستبەسەرکردنی ڕەسمییەوە فراوان کردووە.

لیستی گیانبەختکردووان: مێتۆدۆلۆژیا و پاراستن

پاشکۆی «الف» لیستی گیانبەختکردووان لەخۆدەگرێت. بڕیار لەسەر بڵاوکردنەوەی زانیارییەکان لەسەر بنەمای ڕوانگەیەکی پاراستن-تەوەر دەدرێت؛ بەم مانایە کە قازانجی گشتی بڵاوکردنەوەی زانیارییەکان بەرامبەر مەترسی تۆڵەسەندنەوە دژی بنەماڵەکان، شایەتحاڵەکان و ڕاپۆرتنووسەکان دەپێورێت و هاوسەنگی پێویست ڕەچاو دەکرێت.

لەو حاڵەتانەی کە ناوەکان بڵاو کراونەتەوە، تا ڕادەی ئیمکان زانیارییەکانی خوارەوەش درج کراون:

▫️تەمەن
▫️شوێنی ڕووداو
▫️نیشاندەرەکانی بەڵگەنامەکردنی بەکارهاتوو لە ڕاستیواناییدا
▫️سەرچاوەکان

لەو بارودۆخەی کە سەرچاوەیەکی سێیەم وەکو سەرچاوەی سەرەکی باس کرابێت، هەسانا زانیارییەکانی لەڕێگەی تۆڕی ڕاپۆرتنووسی خۆیەوە بەشێوەیەکی سەربەخۆ ڕاستیوانایی کردووە.

لەو حاڵەتانەی کە بڵاوکردنەوەی زانیارییەکان دەتوانێت مەترسی قبووڵنەکراو دروست بکات، ئەم حاڵەتانە لە ئامارە پەسەندکراوەکاندا هەژمار کراون و بۆ مەبەستەکانی وەڵامدەری لە سیستەمە ئەمنییەکانی بەڵگەنامەکردندا، دەپارێزرێن.

ئەم لیستە بەرهەمی پرۆسەیەکی پێکهاتەبندیی کراو و چەند قۆناغی ڕاستیواناییە کە بە ئامانجی پاراستنی بەڵگەنامەیەکی گشتی ورد و لە هەمان کاتدا پێشگرتن لە زیادبوونی مەترسی بۆ سەر کەسانی ناوخۆی وڵات دیزاین کراوە.

لێکدانەوەی حقوقی و گرنگی بۆ وەڵامدەری

ئەم ڕاپۆرتە لێکدانەوەیەکی سەرەتایی حقوقی لەخۆدەگرێت کە پاتە بەڵگەنامەکراوەکان وەکو پێشێلکارییە ئەگەرییەکانی حقوقی نێودەوڵەتی مافی مرۆڤ دەناسێنێت و لە حاتی دەستەبەرکردنی ئاستە پێویستەکاندا، ئەوان لە چوارچێوەی حقوقی جینایی نێودەوڵەتیدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکات.

پاتەکانی بەکارهێنانی هێزی کوشندە، دەستبەسەرکردنە بەفراوانەکان، دانپێدانانی زۆرەملێ و پێشێلکارییەکانی تر لە چوارچێوەی ئاستاندەردە حقوقییە پەیوەندیدارەکان بۆ ئەم بابەتانەی خوارەوە شیکار کراون:

▫️مافی ژیان
▫️دادگایی دادپەروەرانە
▫️ئازادی ڕادەربڕین و کۆبوونەوە
▫️قەدەغەکردنی ئەشکەنجە و ڕەفتار یا سزای دڕندانە، نامەدەنی یان سووکایەتیکەر

ئەم ڕاپۆرتە بە پشتبەستن بە ناوەکان، مێژووەکان، شوێنەکان و پاتە ڕاستیواناییکراوەکان، بەڵگەنامەکردن بە ڕێڕەوە دیاریکراوەکانی وەڵامدەرییەوە دەبەستێتەوە.